به بهانه سالگرد رحلت مفسر بزرگ و عارف کامل حضرت علامه طباطبایی(ره)
امام خمینی(ره)؛«آقای طباطبایی مرد بزرگی است و حفظ ایشان با این مقام علمی لازم است.»
مقام
معظم رهبری؛«این چشمه جوشان و فیاض دانش و عرفان و تقوای اسلامی علامه
طباطبایی در راه تعلیم و تربیت شاگردانی که هر یک در عالم اسلام دانشمندی
برجسته اند، توفیقی کم مانند داشته است... آیت الله علامه طباطبایی مجموعه
ای از معارف و فرهنگ اسلام بود.»
سخن گفتن در باب افرادی چون علامه
طباطبایی، در عین حال که منابع فراوانی در موردشان موجود است اما کاری است
دشوار چراکه ابعاد شخصیتی این بزرگان چنان متعدد و متنوع است که نویسنده،
همواره احساس می کند مطلبش ناقص مانده است. علامه طباطبایی را باید از دسته
افرادی عنوان کرد که عمری را در مجاهدت علمی و همچنین عملی سپری کردند و
حاصل این تلاش و جهاد به یادگار ماندن شاگردان فرهیخته و همچنین مکتوبات
ارزشمند است.یادگارهایی که خود نشان از فرهیختگی استاد بزرگ و ارزشمند است.
سید محمد حسین طباطبایی مشهور به علامه( ۱۲۸۱ ۱۳۶۰) یکی از مطرح ترین
مفسران، فیلسوفان و متألهان جهان اسلام در سه قرن اخیر بوده اند. اهمیت
ایشان به لحاظ علمی در احیای حکمت و فلسفه و تفسیر است. به ویژه اینکه وی
به بازگویی و شرح حکمت صدرایی اکتفا نکرده، به تاسیس معرفت شناسی در این
مکتب می پردازد. همچنین با انتشار کتب فراوان و تربیت شاگردان برجسته
نظیرشهید مرتضی مطهری در دوران مواجهه با اندیشه های غربی نظیر مارکسیسم به
اندیشه دینی حیاتی مجدد بخشیده، حتی در نشر آن در مغرب زمین نیز می
کوشد.به هر رو در این بخش تیتر وار به بخشی از خصوصیات ایشان خواهیم
پرداخت.
شوق تحصیل
وی
از دودمان سادات طباطبایی آذربایجان است. در سال ۱۲۸۱ در تبریز متولد شد.
در پنج سالگی مادر و در ۹ سالگی پدر خود را از دست داد. وصی پدر او و تنها
برادرش علامه الهی را برای تحصیل به مکتب فرستاد. تحصیلات ابتدایی شامل
قرآن و کتب ادبیات فارسی را از ۱۲۹۰ تا ۱۲۹۶ فراگرفت و سپس از سال ۱۲۹۷ تا
۱۳۰۴ به تحصیل علوم دینی پرداخت و به تعبیر خود «دروس متن در غیرفلسفه و
عرفان» را به پایان رساند.
خود درباره دوران تحصیلش نوشته است:«در
اوایل تحصیل که به صرف و نحو اشتغال داشتم، علاقه زیادی به ادامه تحصیل
نداشتم و از این رو هر چه می خواندم نمی فهمیدم و چهار سال به همین نحو
گذراندم. پس از آن یک باره عنایت خدایی دامنگیرم شده عوضم کرد و در خود یک
نوع شیفتگی و بیتابی نسبت به تحصیل کمال، حس نمودم. به طوری که از همان روز
تا پایان ایام تحصیل که تقریبا هفده سال طول کشید، هرگز نسبت به تعلیم و
تفکر درک خستگی و دلسردی نکردم و زشت و زیبای جهان را فراموش نموده و تلخ و
شیرین حوادث در برابر می پنداشتم. بساط معاشرت غیر اهل علم را به کلی
برچیدم. در خورد و خواب و لوازم دیگر زندگی، به حداقل ضروری قناعت نموده
باقی را به مطالعه می پرداختم. بسیار می شد به ویژه در بهار و تابستان که
شب را تا طلوع آفتاب با مطالعه می گذرانیدم و همیشه درس فردا را شب پیش
مطالعه می کردم و اگر اشکالی پیش می آمد با هر خودکشی بود حل می نمودم و
وقتی که به درس حضور می یافتم از آنچه استاد می گفت قبلا روشن بودم و هرگز
اشکال و اشتباه درس را پیش استاد نبردم»( روزنامه همشهری؛ ۲۵ آبان ۱۳۸۴؛
خردنامه؛ صفحه ۱)
علامه در زادگاه خود، در ریاضیات «ارشادالحساب» و
در فلسفه و کلام «اشارات و کشف المراد» را خوانده بود اما این دو کتاب، ذوق
بالای علامه را کفاف نمی داد، تا اینکه در نجف با حکیمی برخورد کرد که از
بزرگان فلسفه و استادان صاحبنظر این دو رشته بود. این حکیم معروف «سیدحسین
بادکوبه ای» بود که توانست علامه را با حقیقت حکمت، به ویژه تفکر فلسفی،
آشنا کند و باعث شود او در عرض شش سال، «منظومه» سبزواری و «اسفار و مشاعر»
ملاصدرا و دوره «شفای» بوعلی و «اخلاق» ابن مسکویه را بخواند.
«سیدحسین
باد کوبه ای پیشنهاد کرد، ریاضیات بخوانم و در همین راستا به درس مرحوم
سیدابوالقاسم خوانساری که ریاضیدان زبردستی بود حاضر شدم و دوره حساب
استدلالی، هندسه مسطحه و فضایی و جبراستدلالی را فرا گرفتم.»
یک دستور العمل عرفانی
علامه طباطبایی در طول زندگی پربرکت خود همواره پاسخگوی پرسش های جوانان اطرافش بود.
آنچه در پی می آید پرسش یک جوان و پاسخ ایشان به وی است:
«محضر مبارک حضرت آیت الله العظمی جناب آقای طباطبایی، سلام علیکم و رحمت الله و برکاته.
جوانی
هستم ۲۲ ساله که تنها ممکن است شما باشید به این سوال من پاسخ گویید. در
محیط و شرایطی زندگی می کنم که هوای نفس و آمال بر من تسلط فراوان دارند و
مرا اسیر خود ساخته اند و سبب باز ماندن من از حرکت به سوی الله شده اند.
درخواستی که از شما دارم این است که بفرمایید بدانم به چه اعمالی دست بزنم
تا بر نفس مسلط شوم و این طلسم شوم را که همگان گرفتار آنند بشکنم و سعادت
بر من حکومت کند؟ لطفا نصیحت نمی خواهم بلکه دستورات عملی برای پیروزی لازم
دارم. (۲۳/ ۱۰/ ۱۳۵۵)»
«سلام علیکم
برای
موفق شدن و رسیدن به منظوری که در نامه مرقوم داشته اید، لازم است همتی
برآورده و توبه ای نموده، به مراقبه و محاسبه پردازید. به این نحو که هر
روز که هنگام صبح از خواب بیدار می شوید، قصد جدی کنید که در هر عملی که
پیش می آید رضای خدا را مراعات خواهم نمود، آن وقت در سر هر کاری که می
خواهید انجام دهید نفع آخرت را منظور خواهید داشت؛ به طوری که اگر نفع
اخروی نبود، انجام نخواهید داد و وقت خواب چهار، پنج دقیقه در کارهایی که
روز انجام داده اید فکر کرده و یکی یکی از نظر خواهید گذرانید. هر کدام
مطابق رضای خدای انجام یافته شکر بکنید و هر کدام تخلف شده استغفار. این
رویه سخت است و در ذائقه نفس، تلخ. ولی کلید نجات و رستگاری است و هر شب
پیش از خواب اگر توانستید سور مسبحات (حدید حشر صف جمعه و تغابن) را
بخوانید و پس از ۲۰ روز، حالات خود را برای بنده بنویسید، ان شاءالله موفق
خواهید بود. والسلام علیکم»
(هفته نامه همشهری جوان، شماره ۲۳۷)
تواضع و فروتنی علامه
یکی
از فرزندان ایشان می گوید: «روزی ایشان در منزل نبودند، وقتی آمدند من عرض
کردم یکی از شاگردان شما آمده بود و با شما کاری داشت. ایشان فرمودند:
بگویید یکی از رفقا، اینها رفیقان من هستند.
(روزنامه اطلاعات، ۲۴/ ۸/ ۷۱، مصاحبه با فرزند ایشان)
فرزند
ارشد ایشان نیز می گوید: «مرحوم علامه اگر با کسی معاشرت یا مسافرت می کرد
و ماه ها این معاشرت یا مسافرت به طول می انجامید، او نمی فهمید که علامه
چه چیزی بلد است و چگونه عالمی است، هیچ وقت زبان باز نمی کرد که چیزی
بگوید مگر اینکه چیزی از او می پرسیدند.» (مصاحبه با عبدالباقی طباطبایی،
آرشیو بنیاد شهید قدوسی).
دختر ایشان می گوید: «گاهی ابتکارات مهم
علمی و فلسفی خویش را به گونه ای ساده بیان می کرد که می پنداشتیم این مطلب
در تمام کتب وجود دارد ولی پس از مراجعه، معلوم می شد فقط کشف و ابتکار
خودشان بوده است. او هرگز نمی گفت: برای این مطلب چنین و چنان زحمت کشیدم
یا این ابتکار من است.»
(مجله مکتب اسلام، سال بیست و یکم، ش ۱۰، ص ۶۱).
یکی
از شاگردان ایشان می گوید: «در طول ۳۰ سال که افتخار درک محضر ایشان را
داشتم، هرگز کلمه «من» را از او نشنیدم، در عوض لفظ «نمی دانم» را بارها در
پاسخ سوالات از ایشان شنیدم، همان عبارتی که افراد کم مایه ازگفتن آن
عاردارند، ولی این دریای پرتلاطم علم و حکمت، ازفرط تواضع و فروتنی به
آسانی می گفت.»
سید محمد حسین تهرانی درموردعلامه می گوید: «من هر
وقت به خدمت شان می رسیدم، بدون استثناء برای بوسیدن دست ایشان خم می شدم و
ایشان دست خود را در میان عبا پنهان می کردند و چنان حال حیا وخجلت در
ایشان پیدا می شد که مرا منفعل می نمود. یک روزعرض کردم: ما برای فیض برکت و
نیاز، دست شما را می بوسیم. چرا مضایقه می فرمایید؟! سپس عرض کردم: آقا
شما این روایت را که ازحضرت امیرالمومنین علیه السلام وارد است «من علمنی
حرفا فقد صیرنی عبدا» قبول دارید؟ فرمودند: بلی، روایت مشهوری است و متنش
نیزبا موازین مطابقت دارد. عرض کردم: شما این همه کلمه به ما آموخته اید و
به کرات و مرات ما را بنده خود ساخته اید، از ادب بنده این نیست که دست
مولای خود را ببوسد و بدان تبرک جوید؟ با تبسم ملیحی فرمودند: ما همه
بندگان خداییم.»
(برگرفته از کتاب نظری به زندگی و برخی آرای علامه یادنامه علامه طباطبایی، ص ۱۳۱ )
هر چه داریم از اهل بیت پیامبر(ص) داریم
علامه
طباطبایی همواره حضور قلب داشت و دائم مشغول ذکر خدا بود. به نوافل خیلی
مقید بود و گاهی دیده می شد که در بین راه مشغول خواندن نمازهای نافله است.
شب های ماه مبارک رمضان تا صبح بیدار بود، مقداری مطالعه می کرد و بقیه را
به دعا، قرائت قرآن، نماز و اذکار مشغول بود.
علامه خود طی خاطره ای
می گوید: یک روز در نجف اشرف درمدرسه ایستاده بودم که مرحوم آیت الله
سیدعلی قاضی از آنجا عبور کرد، چون به من رسید، دستش را برشانه ام گذاشت و
گفت: ای فرزند، آخرت می خواهی نماز شب بخوان و دنیا می خواهی نماز شب
بخوان. این فرزانه عالیقدر جهان تشیع نسبت به ساحت مقدس اهل بیت شیفتگی
خاصی داشت و محبت و ارادت او نسبت به این خاندان از معرفتی ژرف و شناختی
وسیع سرچشمه می گرفت. وقتی نام مبارک یکی از افراد خاندان عصمت و طهارت بر
زبان ها جاری می شد، اظهار تواضع و ادب در سیمایشان مشهود می گردید و می
گفتند: هر چه داریم از اهل بیت پیامبر داریم.
وقتی از شهید مطهری
پرسیدند: دلیل این همه تجلیل شما از علامه طباطبایی برای چیست و چرا تعبیر
«روحی فداه» را در مورد استادتان به کارمی برید، آن فیلسوف پاسخ داد: من
حکیم و عارف، بسیار دیده ام و احترام من به ایشان به خاطر علم او نیست،
بلکه از این جهت است که او عاشق و دلباخته اهل بیت است. علامه طباطبایی در
ماه رمضان، روزه خود را با بوسه بر ضریح مقدس حضرت فاطمه معصومه(س) افطار
می کرد. یعنی، هنگام غروب پیاده به حرم مطهر مشرف می شد و پس از بوسیدن
ضریح به خانه می رفت و افطار می کرد. این ویژگی اوست که مرا شیفته ایشان
نموده است.»
یکی از شاگردان علامه نقل می کند: «وقتی علامه در عتبات
بودند، به توسل و بکاء برامام حسین علیه السلام و شرکت در مجالس عزاداری
مراقبت داشتند. می گفتند: دستگاه امام حسین علیه السلام باید توسعه یابد و
در دستورات اخلاقی خود به این نکته تاکید داشت که هیچ کس به هیچ مرتبه ای
ازمعنویت نرسید و گشایش و فتح یابی نکرد، مگر در حرم مطهر حضرت امام حسین
یا در توسل به آن حضرت.»
اکثر افراد تصورمی کردند که شاید فیلسوف
بزرگی چون علامه طباطبایی کمتر به زیارت امام رضا علیه السلام برود. در یک
سفر به مشهد یکی از حاضران، پرسیده بود: شما به حرم می روید؟ علامه در پاسخ
گفته بود: آری آن شخص دوباره سوال کرده بود آیا شما هم مثل عامه مردم بر
ضریح بوسه می زنید؟ علامه پاسخ داده بود: نه تنها به ضریح، بلکه خاک تخته
در حرم و هر چه که متعلق به امام رضا علیه السلام است را می بوسم. دیگری
گفت: شلوغ است، نمی شود به حرم رفت. علامه گفت ما هم جزو این شلوغی ها.»
بنام خدا -